My stories

Amagwinya

Vetkoek.

Dit klink byna belaglik om te sê ons het hierdie Desember vetkoek gemaak. Suid-Afrika vier gewoonlik kersfees net skuins voor ‘n hittegolf. Net kort ná hierdie hittegolf het ek en my ma besluit dat daar beslis vetkoek vir aandete móét wees, aangesien ons nou reeds feestelik is.

Ons huishulp was per toeval doenig in die kombuis toe ek die deeg voorberei. Victoria het haar skeptiese, uit die hoek van haar oog, kykie gegee. “Vetkoek in Zulu?” vra ek maar om die stilte te verdoof.

“Amagwinya,” en sy lag uit haar maag uit. Sy hou van vetkoek, maar sy maak dit anders.

Victoria se Amagwinya:

1kg Koekmeel

10ml Sout

30ml Suiker

1 Pakkie kits suurdeeg

750ml lou-warm water

30ml Sonneblomolie


  1. Sif die koekmeel, sout en suiker saam.
  2. Voeg die suurdeeg by.
  3. Voeg olie en water by. Meng goed. Dit moet ‘n morsige, taai deeg vorm.
  4. Plaas die deeg op ‘n oppervlakte wat góéd gestrooi is met meel.
  5. Knie, suster, knie!
  6. Plaas die deeg terug in ‘n bak wat liggies met olie gesmeer is.
  7. Plaas, volgens Victoria, verkieslik kleefplastiek oor die bak. Ek wou ‘n nat vadoek gebruik, maar die deeg klou daarteen vas. Bêre dit in ‘n warm plek en los dit vir ongeveer 30 min.
  8.  Verdeel nou die deeg en rol in eweredige balletjies.
  9. Verhit (redelik baie) olie in ‘n diep pan of pot. Die olie is die regte temperatuur as jy ‘n stukkie deeg daarin gooi, en sién hoe dit braai.
  10. Wanneer die olie verhit is, plaas twee of drie bolletjies in die olie. Die vetkoek sal so wil-wil self omdraai as dit mooi bruin is aan die onderkant. Draai die vetkoek versigtig om en braai dit aan die ander kant. Haal die gebraaide vetkoek uit en herhaal tot al die deeg op is.

Vetkoek is lekker warm én koud. Konfyt, maalvleis, kaas, of al drie opsies saam, is maar van die heerlike vulsel wat lekker proe. Ek dink mens kan selfs roomys en nutella betrek om als net nog meer sondig te maak.


Met hierdie vetkoeke in die hand het ek en Victoria heerlik gesit en gesels. Ons het gepraat oor troues, Labola, voorbehoedmiddels, Ramaphosa (sy dink hy is maar, soos alle mans, net nog ‘n Zuma – haar woorde), werk, getrouheid, haar dogtertjie wat die jaar Graad 3 toe gaan, geld, oonde, olies, verskillende meel. Oor alles het ons gesels.

Haar man is onbewus daarvan dat sy nie nog kinders wil hê nie, “Vir wat? R420 ‘n maand? In my land kry jy nie als mahala nie, ook nie kinders nie.” Sy is trots op haar werk, en om te kan werk sodat sy vir haar dogtertjie se opvoeding kan betaal. “In opvoeding”, sê sy, “lê die geheim”. En daarom moet ek wag tot 35 voor ek trou, al wil sy vir my kom werk sodra dit gebeur. Oor die uitstaande labola sê sy nie veel nie, maar hy sal eendag moet betaal. Sy werk nie verniet nie. Hy móét betaal.

Ek gaan laai haar af en sy loop na haar taxi toe. Terwyl die mans toutrek oor ‘n lappie grond en die gras intussen uit sy nate uit skeur, sal ons oormôre weer amagwinya maak en saam aan tafel ons kinders voed, Vic. Want met hierdie vetkoek sal ons ‘n nasie herbou.

Advertisements

Illusie van ‘n demokrasie

Ons is tans besig om vir die eerstejaars woordsoorte te leer. Van die voorbeelde wat onder ‘abstrakte selfstandige naamwoorde’ gebruik word, is demokrasie.

En liefde.

Per toeval is kampus dié tyd van die jaar ‘n sirkus van groen, geel en blou plakkate. Soms ‘n rooi barret wat êrens kop uitsteek tussen ‘n klomp ongeïntereseerde studente. Politiek sypel selfs in studenteraadverkiesings in hier in Suid-Afrika. Persoonlik wens ek dat ons net ‘n groep mense kon kies wat goeie leierskap vertoon, eerder as hulle verbintenis aan ‘n party, maar so ja.

Met die merk van ‘n kruisie begin ek weer nadink oor ‘demokrasie’. Die woord word deesdae soos sout oor ons gesprekke gestrooi. ‘Demokratiese reg om te stem’. ‘Jou demokratiese plig’. ”n Demokratiese verkiesing’.

Demokrasie bestaan nie. Demokrasie is abstrak- dit is wat ons dit dínk om te wees.

Ek het tussen al die sout van demokratiese gesprekke eendag my broodjie vir ‘n man op straat gegee. Hy het ‘n plakkaat voor hom met ‘n groot pikkewynagtige voëltjie opgeteken. Die voëltjie vra mooi vir kos of geld of hulp. Ek wonder of hy enige benul het dat hy ook ‘n plig het. ‘n Demokratiese stem.

Ek gee toe vir hom my broodjie. Ek het nie vandag tyd gekry om asem te haal nie, wat nog van kos eet. Hy neem die broodjie, gee ‘n briljante skitterende glimlag en sê dankie. Hy draai om, draf-stap na die verkeerslig en roep. Aangedraf kom ‘n maat. Brood word gebreek en nagmaal word daar onder die rooi, groen en geel ligte gehou.

My goeie dônner, dink ek. Dít, liewe eerstejaars, is demokrasie. Nie die kruisie wat jy dink vir jou ‘n stem gee nie. Maar die barmhartigheid van die mense wat die demokrasie opmaak en opdink. Die mag lê dan in die mense se hande. Die stem is dan in óns monde. Dan moet ons daai mag ook deel en nagmaal hou met dié wat nog minder stem het as ons. ‘n Kruisie op papier is abstrak. Mededeelsaamheid, barmhartigheid, medemenslikheid – dít is konkrete demokrasie.

 

Herevalueer

Ons het gister Krotoa gaan kyk.

“Die narratief, kind, die narratief! Die idee agter die film- nie die akteurs wat soms spel verloor of die taal wat nie lekker pas nie- die idee” seg ons studente-groepie na die tyd aan mekaar en trippel huis toe met magies vol springmielies.

Krotoa spook nog by mens soos haar ou liggie dobberend spook op die see net voor sy op Robben Eiland beland. Die Khoi-prinses wat met haar bokvelle hier voor die Afrikaanse gehoor geskiedenis uitdaag en ons hedendaagse opvattings oor die hele Land Restitution debakel kom bevraagteken.

“Ons besit nie die land nie, ons is van die land” – so iets lui Krotoa aan Harry die Strandloper wat reg is om Van Riebeeck te vermoor. Mens kry so lekker laaste vuis-in-die-maag wanneer die film ter nagedagte herinner dat daar ook bekende afstamelinge van Krotoa se kinders is, onder andere FW de Klerk en Paul Kruger. Wie besit nou werklik die land in Suid-Afrika? Wie se reg is dit om hier te woon, te boer, te plant en te bewerk? Nee niemand sin nie. Niemand se reg nie, want die land behoort aan haarself. Mens kan Krotoa verkrag en haar opdollie in Nederlandse rokke en Afrikaans leer, maar sy bly ‘n vry vrou wat is op haar eie. Ons kan Suid-Afrika verkrag en haar opdollie in reënboognasies en haar 11 amptelike tale leer, maar sy bly ‘n vry vrou wat is op haar eie.

Die hele fliek-besigheid is maar tipies Afrikaans. Maria, Van Riebeeck se vrou en ou Jan van Riebeeck self is nie baie oortuigend vertolk nie. Ek twyfel sterk hy was so medemenslike man, net soos ek twyfel dat Krotoa se huwelik met ‘n Nederlander so sprokiesagtig begin het. Deon Lotz is ook maar net Deon Lotz.

En tog bly Krotoa mens by. Miskien omdat sy so bietjie van ons almal is: ‘n tolk wat probeer om (verskeie) beskawings te verenig. Mag haar lewe nie ‘n vooruitsig wees van ons lewens nie, maar mag haar lewe ons herinner aan ons eie demokratiese plig. Nie die flou kruisie langs die naam elke 4 jaar nie, maar die stem vir die stemloses. Die brug. Die Krotoa.

 

Vrou op gras

Die son span hoog oor kampus. Meeste mense wat vandag besluit het om swart te dra (ter nagedagtenis van wat?) sukkel klaend voort met sweterige lywe en bedompige hoofpyne.

Ek draf-stap terug van die administrasiegebou: ‘n nietigende einde van papierwerk wat uitstaande is of dít of dát. Universiteite vind maar altyd iets kort. Maar eintlik is my Maandag nie te blou nie, en ek kry als wat ek beplan het, min of meer gedoen. Ek is oppad koffiewinkel toe: “net ‘n kleintjie, dis Maandag,” stel ek my beursie gerus.

In my stappie val my oog op ‘n ma. Sy het ‘n mamma-lyf, rond en sag met ‘n losserige rok wat oor die gras val soos sy plat onder ‘n boom sit; voete voor haar uitgespan.

Op haar skoot lê haar seuntjie saggies en drink aan haar. Sy skroom nie. Sy sit net so rustig, baba op die skoot, en gee vir hom haarself. Haar bors is styfgespan van volheid: soos die son op ‘n oop dag terwyl Johannesburg groet. Ek moes seker nie kyk nie. Miskien my kop wegdraai in eerbied. Maar dit was so mooi. So rustig. So natuurlik.

Dit terwyl ek my kop vol teorieë het oor die Afrika en Westerse leierskapsmetodes: moet ons nie maar Afrika omhels nie? Moet ons nie maar op ons knieë val en sê: “Ons het jou vir so lank eenkant toe geskuif, ‘n weeskind gemaak en neergekyk op jou”? Maar jý is die antwoord. Die moeder. Die een wat ons sal kan leer hoe om te dink vir die gemeenskap en nie net vir onsself nie. Nie net vir individualisme, of kapitalistiese gretigheid nie. Vir mekaar.

Moet ons nie maar ook drink van die moedersmelk van Afrika nie?

Die alomteenwoordige jare

Toe ek klein was, in die laerskool was, het my ma altyd vinnig in Pick ‘n Pay ingehardloop na skool. Langs die Pick ‘n Pay was so ou-tannie skoenwinkel met ballerina-flats. Ek het baie voor daardie venster gaan stilstaan en gedroom oor die silwer en goue skoentjies. Jy weet?  Daardie ou-tannie skoenwinkel silwer en goud.

Nou ja toe, toe word ek groot en die silwer is nie meer vir my so deftig nie.

Voor my in die ry staan die Tannie en grou in haar swaar swart handsak. Sy lê half op die trollie en prewel kla woordjies. Sy draai op eens vies om en sê: “agh jy weet, hierdie vervloekte handsak sluk alweer my selfoon in. As ek in die kar kom gooi ek sommer als uit op die sitplek. Ek smyt sommer die hele ding weg!” Agh en die ou Afrikaanse Tannie met haar blou en grys bloes is mos nou so uit ‘n volksverhaal, en ek giggel en prewel ‘n woordjie van gerusstelling.

“Corrie, wil jy koffie gaan drink?” Sy kyk na die ouma langs haar wat wasig voor haar uitkyk- hare spierwit styf om haar kop gekrul. Sy moet herhaal, en verstel die ou oortjie van die ouma bietjie harder. “Corrie! Ek vra wil jy koffie gaan drink!”

Corrie het netnou ‘n glas water gehad, sy’s reg, dankie.

Ek verstaar Ouma Corrie. Sy dra ook ‘n bloes van krapperige lap en ‘n los broek. Onder vou haar voetjies netjies in ou-tannie skoenwinkel silwer ballerina-flats en ek wonder of ek ook weer eendag dit sal wil dra, so met my sykousies.

Ek begin die trappe na my woonstel klim met al die sakke. ‘n Dogtertjie wat net een vloer bo my bly, en wie se alarm my elke oggend 5 uur wakker blêr, keer my voor.

“Hallo tannie, wat is tannie se naam en hoekom klim tannie trappe?”

Die ‘Tannie’ laat my huiwer. Moet ek haar korrigeer? Sy is seker 15 jaar jonger as ek. Hoe weet sy ek is ‘n Afrikaanse tannie? Staar sy ook vir my skoene en droom daaroor? Of dink sy al my skoentjies is walglik?

Ek antwoord maar net dat ek die trappe verkies- die huisbak kom heeltemal te vinnig by die eindpunt uit. Ek mag net sowel klim en my tyd vat.

Van wees op Vrouedag

Man desires a world where good and evil can be clearly distinguished, for he has an innate and irrepressible desire to judge before he understands.

– Milan Kundera-

Meerdere maal wek jy in my ‘n konstante klop van angstige haat. So neerhalend kan jy wees met die druk van warm dae, die gejaagde gemeenskap, die denkende botheid. As jy eers so opstandig raak en niks wil toelaat om net te gebeur nie; as jy so protesteer teen liberale (of is dit net menslike?) aanvaarding, bal ek ook mý vuiste en voel hoe die kwaad my maag laat knoop en die kru woorde in my drome draai met die hoop om jou môre in ‘n goeie geformuleerde argument uit te skel.

En dan, op dae soos vandag, klop jy so suutjies aan my deur voor jy jou son skyn. Jy waai jou kielie-briesie en fluister geurige liefdeswoordjies en gee geskenkies van tyd en menslikheid: ore om te luister na my gekla;  drukkies van gerusstelling; boeke van verstaan en verwoording.

Jý, die een op wie se stoep ek tuisgekom het. Jý, die een wat so dooi en opeens weer ontdooi in ‘n perste van pers blomme. Jý leer, op dae soos vandag, dat die lewe nie ‘n weghol trein is wat ek verpas het nie. Jy leer: ék is die trein, ék is die tyd, ék is vrou.

En in die vrou? Die krag van twee wêrelde wat stoei en bots en groei. Die krag van wees: van liefde vir die fyn kindjie en die geelste geel onkruid blommetjie; van haat met ‘n haat waarmee net ‘n vrou kan haat as onreg geskied – omdat die vrou wéét van terugsit en luister na die geselskap van die grootmans, of uitglip en koffie skink en koek bedien, of bekommer oor knoppe op verkeerde plekke en die ongeboorte van ‘n lewe wat ‘n houvas aan geluk sou wees.

“Agh vrou, ek kan jou nie verstaan nie.” Want jy is te groot, te veel, te áls om net een ding, een kleur van ‘n reënboog van moontlikhede, te wees.

Na die reën

Liewe Ouma,

Die diens is môre. Ja, op ‘n Saterdag in die klein, wit kerkie op Marken met die rooi grond waardeer jy net nou die dag sleepvoet geloop het. Die doringbome en die gras en die blou lug met die bedompige hitte is so swaar soos my hart vandag.

In die gange van die departement vra mense my of jy siek was, oud was en of ek dit verwag het. Selfs al het ek dit verwag sou dit nie dié swaar kon verminder nie. Nee, dit is nie beter so nie.

So ruk terug het jy, handjies kriewelend en gevou op jou skoot, vir my gesê dat jy reg is om te gaan. “Die lewe word nou ‘n gesukkel.” Jy het later vir my verhale uit jou jeug vertel: hoe jy ook op die naat van jou rug gelê en boek lees het; hoe jy Oupa ontmoet het, met sy rooi roos in die hand. Julle was die destydse Blind Date wat oor die skakelbord se lyn ontmoet het.

Ek is opsoek na jou hande wat my môre in die kerk sal streel, gepaard met die mondjie wat stout glimlag en die ogies wat groot-oog staar – asof lus vir avontuur. Die kombuis is leeg en die stoof is af en die ketel kook nie. Nie eers die yskas kalk meer op nie. Jou lipstiffie se reuk is weg en daar is nie ‘n refleksie in die spieël wat torring aan hare krul nie.

Daar is nie ‘n liedjie of gedig of skets of blom of enige ding in die wêreld wat presies kan simboliseer wat Ouma alles was nie. Ek het so halwe opgewondenheid om vir Ouma en Oupa te gaan kuier op Marken met die hele familie saam dié naweek. Dan onthou ek weer dat die sitkamer en die stoel leeg gaan wees. Daar gaan nie meer ‘n geroep wees na “Ben” oor middagete nie. Geen geklop aan oom Deon se deur Sondag nie. Net ons en die huis en die lewe.

Dit reën so treurig in Gauteng vandat ek uitgevind het. Toe Pa my bel en sê, met so halwe huil stem, “Ek het slegte nuus, my ding,”  was die afwagting nooit dat dit jý sou wees nie. Ek het net nog Saterdag gedroom oor Ouma wat in die kombuis in stap. Al die Smit-vrouens om die tafel. Ouma se gesig was skoon en nuut en glinsterend. Jy’t vir Oupa geroep en met hom gepraat oor die foon. Toe sit ek jou in die bed.

Dankie vir die ‘nag-sê’ voor die gaan. Ouma was sowaar die beste Ouma waarvoor ‘n kleinkind kon vra.

Pa-alleen

Hy staan verleë voor ‘n ry rugsakke in die CNA. Sy klere hang te swaar en te groot aan sy lyf en sy kêps rafel uit. Die plooie trek saam oor sy voorkop en begin stadig om sy mondhoeke krul.

” As julle maar net geweet het hoe ons mense, ons swart mense, sukkel met die kinners.” Hy praat vlot Afrikaans en vra of ek die prys op een van die rugsakke kan lees.

“R100, meneer.” Sy oë trek nog meer saam. Die ander een is R350.

“Is daai ‘n Puma?” Nee. Maar Puma is baie duur.

“As ek nie Puma kry nie gaan sy nie leer nie. En sy moet leer. Sy kom net na die Ma en die Pa en sê: ‘Pappa ek soek ‘n Puma tas.’ Sy sal weet as dit nie Puma is nie.”

Wat sê mens?

Ek probeer verduidelik waar hy moontlik Puma sal kry. Probeer verduidelik waar daar Sjinese winkeltjies is wat goedkoper Pumas verkoop.

“Ons sukkel met die kinners. Sy moet leer”

My raat is om haar te laat werk vir die geld. Maar sy moet leer. Nie werk nie.

“Dankie. Ek sal gaan soek.” Hy dra swaar soos hy by die CNA uitloop en verdwyn.

 

 

 

Polonie broodjie

Dit is reënerig en koud in Gauteng. Die weerwolke maak die dag grys en yl, maar die sagte sus van druppels bring weer stille verwondering oor die Magiese wat net op tyd die nodige bied.

Ek was lus vir niks vandag nie- net boek lees en koffie drink. Ek het tog my beendere bymekaar gemaak om inkopies te doen. Net die nodigste.

Ek dwaal net deur die rye kos en drank: nie regtig oplettend na dit wat ek na opsoek is nie. Ek sus nog in by droomwêreld, vol melancholie en Kings of Leon se nuutste album. Vol angs oor wat gebeur by universiteite. Onseker oor wie se kant ek kies. Nog meer onseker oor hoekom.

Dis toe wat hy staan voor my wankelrige, klaende trollie: rooi ogies. Maer wange. Verslenterde klere.

Hy hou sy patetiese pakkie polonie na my uit. In sy ander hand hou hy ‘n bakery brood vas. Tussen ons is die yslike trollie. Ek klou instinktief na my handsak. Die bruin handsakkie wat ek in Europa gekoop het. My handsak met die los R100 noot in.

Die polonie lyk al hoe meer pateties soos ek vir dit staar. Die dun gesnyde stukkies vleis kleef aan plastiek vas.

“Please can you pay for my food”

Nou wat?

Ek kyk in sy oë in. Of kyk hy in my oë in? Hoekom staar ons vir mekaar?

Ek skraap my beste graad-1 mamma houding bymekaar en sê “nee, jammer, daar is nie geld nie.”

Hy kyk na sy broodjie. Dan draai hy vinnig om en begin verwaarloos staar na die vyf-rose tee.

God.

Ek stap aan- nog minder bewus van die kos wat ek moes koop. Ek gaan stop, grou in my handsak en gryp ‘n R10 noot. Ek draai om, maar hy is weg.

Toe ek die volgende ry in stap, staan hy op die hoek, besig om sente te tel.

Hy sien my en draai om. Die man sien my. Die man draai om van die wit dame wat met graad-1 mamma stem vir hom skel-skel nee sê.

Ek druk die noot terug in my handsak. Hy wil dit buitendien nie meer hê nie.

Toe ek uitry, sit hy op die hoek en breek sy brood, plaas ‘n stuk polonie daarin, en vat ‘n hap.

Hy kyk uit oor die pad. Die nat pad.

Man met rooi oë en verslenterde polonie.

Wat staan tussen ons?

 

WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: